Jesaja 05: 1-7

JHWH en zijn wijngaard

Algemene inleiding

In de ouverture van zijn boekrol (1:1-4) spoort Jesaja zijn volksgenoten meteen aan om in de spiegel te kijken en zich te bezinnen. Zich af te vragen wat voor soort relatie zij nog met hun God willen hebben. Willen zij JHWH nog wel als hun vader en zich echt als zijn kinderen gedragen? Als gehoorzame en niet opstandige kinderen die naar hem willen luisteren en niet meer dwazer te zijn dan een rund en een ezel? Zijn zij bereid om hun destructieve gedrag te stoppen? Met rechttoe rechtaan woorden en heldere metaforen brengt Jesaja niet alleen in de ouverture, maar ook in de rest van het eerste deel van zijn boekrol (1-39) stelt hij de problematiek van de relatie tussen JHWH en zijn volk (Juda en Jeruzalem of kortom huis van Jakob) centraal.

“Qua lengte vormt dit hoofdstuk een paar met hoofdstuk 1 en sluit het de reeks rond 2:2-4:6 af. Hoofdstuk 5 bestaat uit een spottend liefdeslied; een reeks klaagzangen die in 10:1-4 hun voltooiing vinden; en een waarschuwing over de uitgestrekte hand van Jahweh, die in hoofdstuk 9 wordt voortgezet. In tegenstelling tot 1:1-2:1 en 2:2-4:6 wordt er noch aan het begin, noch aan het einde een positieve noot geslagen. De hoofdstukken 1-5 eindigen even somber als ze beginnen. Opstand en duisternis omkaderen ze uiteindelijk.” J. Goldingay, Isaiah, Grand Rapids MI, 2001, 52

Een tekst over een wijngaard (Jesaja 5:1-7)

“De keuze voor de metafoor van de wijngaard is veelzeggend. In 1:8 verwees de wijngaard naar een overblijfsel dat de Heer had behouden; in 3:12-4:1, toen de wijngaard werd geplunderd, greep de Heer in ten gunste van de wijngaard en tegen de plunderaars. Nu is de wijngaard echter de plaats waar totale vernietiging moet worden afgekondigd (1-7). De toekomst lijkt een groot vraagteken, want zelfs de Heer is op het punt gekomen waarop hij zich afvraagt wat er nog meer gedaan kan worden (4). In 1:2-31, hoewel de zonde het leven verpestte, werd in 1:26-27 toch een stralende hoop voor de toekomst geschetst; 2:1-4:5: hoewel de zonde de hoogste doelen van het leven aantastte, werd reiniging en een nieuwe schepping voor ogen gehouden (4:2-6); maar nu neemt de zonde zelfs de hoop weg en blijft er niets anders over dan de toenemende duisternis (30). De verzen vallen uiteen in twee delen: het lied van de wijngaard (1-7) en de slechte oogst die deze voortbrengt (8-30)”  J.A. Motyer, The Prophecy of Isaiah, Downer’s Grove, Il., 1993, 6.

Het zo adequaat mogelijk uitleggen van de tekst van Jesaja 5:1-7 wordt vergemakkelijkt door er tenminste twee leesrondes op los te laten. Na de eerste leesronde kan hij al redelijk worden geduid. Een tweede leesronde geeft meer zicht op zijn interne tekstdynamiek.

I. Eerste leesronde: het tekstverloop coacht de lezers

Na het proza in hoofdstuk 4 met zijn lange zinnen dient er zich plotseling een gedicht aan (5:1-7). Vanaf  5:8 volgt opnieuw een stuk proza met zes wee-spreuken. Het lineaire verloop van het 100 woorden tellende gedicht wordt hier cursorisch van het begin tot het einde gelezen. Geleidelijk ontvouwt zich de rode draad van het gedicht met opvallende woordherhalingen: van een positief aandoende opening met liefelijke klanken evolueert het geleidelijk via rauwere klanken naar een negatief hard slot. 

Jesaja 5:1-7 vormt het eerste tekstdeel van hoofdstuk (5:1-31). De grondtekst in de Masoretische Tekst van de Biblia Hebraica meldt hoegenaamd geen tekstkritische problemen. Conform de daarin aangegeven accentuering wordt hij vertaald en hieronder gepresenteerd in dichtvorm in zestien tweeledige dichtregels. Voor deze leesoefening wordt de NBG-vertaling aangewend, die hier en daar is bijgesteld om grammaticale, lexicale, stilistische en structurele redenen. Het ‘de HERE’ van het NBG wordt hier vervangen door het tetragrammaton JHWH.  

Qua genre doet dit gedicht denken aan een gelijkenis en is beslist niet op te vatten als allegorie. Dan zouden immers alle details diepere of symbolische betekenissen vertegenwoordigen en dat is hier niet het geval. Een parabel of gelijkenis brengt een grootendeels eenvoudig verhaal dat met de nodige schakeringen met slechts één doel: een duidelijke boodschap overbrengen met in begrip van de voor de lezers of hoorders bestemde les. De parabel van deze wijngaard vertoont zekere raakvlakken met die van Nathan, waarmee hij koning David de wacht aanzegt (2 Samuël 12:1-7).

1. De vertaling van Jesaja 5:1-7 volgens een aangepaste NBG-versie

De Hebreeuwse tekst bestaat uit zestien dichtregels van elk twee helften of lijnstukken (zie Appendix A). De vertaling hieronder harmonieert qua dichtregels met die brontekst. Over het algemeen bevatten verhalen, gedichten, orakels, wetteksten, enz. in de Hebreeuwse Bijbel aardig wat woordherhalingen. Dat is ook hier in 5:1-7 het geval en het inkleuren ervan helpt een sneller overzicht van het geheel te krijgen. Het voordeel is ook dat de lezers de draad niet kwijtraken en de samenhang blijven zien.

2. Indeling van het tekstverloop

Het tekstverloop toont een logisch patroon met een aanhef en een slot. Het middenstuk kan – hoewel er ook andere opties zijn – eventueel in drie strofen worden onderverdeeld.

Aanhef of ouverture (1a): een lied van de wijngaardier dat voor hem wordt gezongen

1ste strofe (1b-2) het toegewijde werk van de wijngaardier en diens hoop op een goede opbrengst

2de strofe (3-4) de wijngaardier en zijn rechtsgang: oproep van een volksjury met de vraag naar wat hij heeft fout gedaan

3de strofe (5-6) de wijngaardier spreekt zijn verdict uit en kondigt zijn maatregelen aan

Slot of finale (7): de identiteit van de wijngaardier en de identificatie van de wijngaard.

Het gedicht is opgebouwd uit zeven paragrafen met elk een verschillend aantal woorden en lettergrepen. De tweede helft van de gelijkenis heeft grotere aantallen (47 versus 62) en lettergrepen (71 versus 137), waardoor het zwaartepunt zich in dat tweede gedeelte blijkt te situeren.

3. Vloeiend tekstverloop

De opeenvolgende zinnen sluiten perfect bij elkaar aan. Niet alleen inhoudelijk en logisch klinkend, maar ook qua vorm (syntactisch, stilistisch en structureel). Zo tonen zij een vloeiende tekstvoortgang zonder onderbrekingen, lacunes en inconsistenties. Daartoe dragen ook bij: de signaalwoorden ‘nu dan’ (2x w^e`attā), de aandachttrekkers ‘en zie’ (2x w^ehīnē) – die de lezers sterk het betoog betrekken – en tenslotte het verklarende ‘want’ (ki).

Deze en andere elementen (zoals de tekstopbouw) maken dan ook 5:1-7 tot een coherent en sterk samenhangend tekstdeel. De door wav-imperfectum ingeleide lijnstukken geven het gedicht hier en daar een narratief karakter. Als gelijkenis in de vorm van een gedicht of een lied verschilt het echter bijzonder sterk van het narratieve karakter van hoofdstuk 7 (met Uzzia’s kleinzoon Achaz in de hoofdrol).

4. Woordherhalingen

Woordherhalingen (van eigen- en soortnamen, naam- en werkwoorden) spelen in het tekstverloop een sturende rol. Verschijnen er in regel meer dat twee herhalingen in een niet al te lange én duidelijk afgeronde tekst, dan hebben zij meestal de functie van sleutelwoorden (leitwörter, mots guides of key-words). Zij wijzen de lezers de weg doorheen de tekst. Ook dragen zij sterk bij tot het in de verf zetten van het thema, zoals hier het geval is:

• drievoudige herhalingen: het naamwoord geliefde [dōdī – 5:1a 2x, 1b] en de werkwoorden [qāwā – 5:2,4secrs ,7)] en doen [`āśāh – 5:4a 2x, 5a])
• het naamwoord ‘wijngaard’ (kèrèm – 5:1a,1b,3b,4a,5a,7a) met zijn zes vermeldingen voert de boventoon en vormt de rode draad binnen dit tekstverloop.
• tweevoudige herhalingen markeren het binaire karakter van zijn inhoud. Vooral de contrasten en de tegenstellingen zorgen voor een antithetische sfeer:
  • ik ⇔ mijn wijngaard
  • vijf opbouwende handelingen ⇔ vijf destructieve handelingen
  • de aangesprokenen (inwoners van Jeruzalem, 2x mannen van Juda, Huis van Israël ⇔ de ik (alias de wijngaardier) en JHWH ts^ebāōt
  • goede ⇔ slechte druiven
  • goed bestuur ⇔ bloedbestuur
  • rechtsbetrachting ⇔ rechtverkrachting

5. Sterk taalgebruik

Het tweede gedeelte van het tekstgeheel bevat zeer sterke uitspraken:

• twee absolute infinitivi (‘wegnemen’ [5b] en ‘doorbreken’ [5c]) vermelden en illustreren de ferme doortastendheid waarmee de wijngaardier te werk wil gaan
• de vernietiging van de wijngaard, die hij voor ogen heeft (6a) zal een definitief karakter krijgen. Daar zorgen twee nifal-verba voor die elk ingeleid worden het ontkennende bijwoord: niet gesnoeid en niet behakt En alsof het allemaal nog niet genoeg is, wordt de opsomming met wav-copulativa verdergezet en begeleid door drie onaangename laryngaalklanken: ‘en er zullen dorens en distelsl opschieten (`al) en (`al) de wolken zal ik verbieden erop (`al) regenen’ (6b) .
• de dorens en distels zijn een voor de hand liggend of natuurlijk gegeven (d.i. plantenwereld). Dat een wijngaardier echter zeggenschap heeft over de wolken en de regen is uiteraard van een heel andere orde (d.i. bepalen van meteorologische ontwikkelingen)! Met het zeggen van dit laatste verrraadt de spreker iets over zijn werkelijke identiteit.                

6. Identiteit van de wijngaardier

Al eerder, namelijk vanaf 5:3, viel de link te leggen tussen de wijngaardier en de wijngaard: namelijk de mannen van Juda (alias het volk) samen met Jeruzalems inwoners. Hier in 7a gebeurt de openbaarmaking van eerstgenoemde plechtig met zijn eretitel: JHWH van de legermachten (ts^ebā’ōt). Dit epitheton hint naar iets dreigends of onheilspellends. Het belooft niets goeds voor het volk, dat Jesaja hier met ‘Huis van Israël’ (bēt jiśrāēl) aanduidt en dat overeenkomt met het ‘Huis van Jakob’).

7. Uiteindelijke vaststelling

“Dit is een gelijkenis en aan het einde van dit gedeelte zal hij deze uitleggen” (Rasji 40). De snelheid, waarmee het bondige en krachtige ontknopende slot plotseling verschijnt, verrast. Gewoonweg indrukwekkend. Dit hoogtepunt komt met een spel van woorden en klanken en … dan nog wel op rijm! In de Hebreeuwse literatuur komt rijm heel zelden voor. Ronduit uitzonderlijk! Het genereert hier dus een enorme impact. Jesaja gebruikt immers zelfs twee op elkaar lijkende parallelle woordparen. Niet alleen allitereren zij maar zij assoneren ook nog eens.

misjpāth en mi’śpāch // ts^edāqā en z^e`āqā.

• misjpāth met medeklinker sjin is deze afgeleid van het werkwoord sjāfath: rechtspreken (zoals in 5:3). Het valt dus te vertalen als recht of rechtsspraak
• mi’śpāch met medeklinker sin komt elders in de Hebreeuwse Bijbel niet voor. Dankzij de ondubbelzinnige onderlinge woordenspeling lijkt onrecht of rechtsverbuiging een verdedigbare optie
• ts^edāqā is afgeleid van het werkwoord tsādaq: recht zijn of hebben. Bijgevolg gaat het om gerechtigheid
• z^e`āqā van het werkwoord zā`aq dat een klagelijke kreet slaken of schreeuwen (vanwege aangedaan onrecht) betekent. Rechtsverkrachting komt dan duidelijk in de buurt

Het op een equivalente wijze overzetten van deze puntige en bijzonder toegespitste Hebreeuwse woordenspeling (paronomasia) lukt in bijzonder weinig talen. Luther slaagt er het beste in. Bovendien benadert hij het meest de betekenis ervan:

• ‘Er wartete auf Rechtsspruch, siehe, da war Rechtsbruch,
  auf Gerechtigkeit, siehe, da war Geschrei über Schlechtigkeit (LUT).

Ook in de Nederlandse taal lukt dat heel aardig maar qua betekenis met de woorden bloed en verkrachting komt het ietwat vrijer over:

• ‘Hij verwachtte goed bestuur, maar zie, het was bloedbestuur;
  rechtsbetrachting, maar zie, het was rechtsverkrachting’. (NBG)

• ‘Hij verwachtte recht, en zie, het was slecht,
  rechtsbetrachting, en zie, het was rechtsverkrachting’ (LEI)

De Jewish Publication Society Tanach (TNK – 1985) slaagt er ook aardig in het woordenspel weer te geven:

• ‘And He hoped for justice, but behold, injustice;
  For equity, but behold, iniquity!’ (TNK)

Hoe dan ook, de profeet legt met dit ondubbelzinnige woordenspel, deze allitererende en assonerende gebalde einduitspraak de vinger op Israëls etterende en stinkende plek (of: de slechte druiven). De uitspraak in 5:7 verklaart écht wel á     lles! Met reden kunnen de daaropvolgende zes wee-spreuken (5:8-24) kunnen wordt opgevat als een respons op de veroordelende uitspraak in 5:7.

Balans na de eerste leesronde

De gelijkenis in dit tekstdeel (5:1-7) begint heel aandoenlijk. Het schildert iemand (zeer waarschijnlijk de profeet), die voor zijn geliefde met liefelijke klanken begint te zingen. ‘De profeet zegt: “Ik zal nu zingen voor mijn geliefde, in zijn plaats en via zijn boodschapper.”’ Rasji’ (40)

Het lied blijkt van die geliefde zelf te zijn met als thema zijn wijngaard. De aanhef (5:1a) wekt inderdaad de indruk dat er een heus liefdeslied zal volgen (1b-7). Echter uit het tekstverloop wordt opgemaakt dat de geliefde en zijn wijngaard respectievelijke metaforen zijn voor JHWH en zijn volk. Jesaja duidt God aan met verschillende termen (koning, Heer, JHWH tsebā’ōt, rots, machtige enz.), maar hier noemt hij hem ‘geliefde’.

“In deze gelijkenis wordt de Almachtige vergeleken met de eigenaar van de wijngaard. De gelijkenis illustreert de liefde van de Almachtige voor zijn volk … Hij noemt de Almachtige ‘mijn geliefde’, zoals de psalmist in Psalm 91:14 zegt: ‘Want Hij heeft begeerd’ (Redak) Rabbi A.J. Rosenberg. The Book of Isaiah, Volume One, New York 1987, 40.

De omslag van een vertederend begin doet zich voor als ‘de zanger’ een volksjury oproept om tussen die beiden recht te spreken. Gestaag ontvouwt zich de inhoud waarbij de wijngaardier zijn toehoorders (het volk) een proces aandoet. Het gedicht werkt climactisch via destructieve maatregelen toe naar een heus hoogtepunt.

Kortom: JHWH heeft zich met heel veel zorg ingezet voor zijn volk. Het heeft hem in zijn hoop op recht en gerechtigheid zwaar teleurgesteld. Het heeft het zelfs in zijn absolute tegendeel doen uitmonden: zeer concreet onrecht en ongerechtigheid. Een verschrikkelijke catastrofe!

II. Tweede leesronde : de interne tekstdynamiek ontwaren

Na de eerste leesronde met zijn cursorisch van-voor-naar-achter lezen van de tekst (in I.) wordt hij een tweede keer gelezen. Nu om zicht te krijgen op de onderlinge relaties van de paragrafen. Bij wijze van spreken als een terugkoppelend van-achter-naar-voor lezen. Bij deze leesbeweging kan met verloop van de plot herkennen en wordt (in deze tekst) een markant en kenmerkend onderliggend patroon zichtbaar. De duiding wordt er makkelijker door.

1. Plotverloop

De plot ontvouwt zich en er kunnen zeven paragrafen worden onderkend:

1. Jesaja zingt voor zijn anonieme geliefde diens liefdeslied over diens wijngaard (1a)
2. de geliefde maakt met veel zorg van een vruchtbaar stuk grond een wijngaard (1b-2b)
3. zijn gekoesterde hoop verandert in teleurstelling over de misoogst met oneetbare druiven (2c)
4. de wijngaardier roept Jeruzalem en Juda op recht te spreken over hem en zijn wijngaard (3)
5. hij begrijpt niet waarin hij qua inzet is tekortgeschoten noch zijn niet gerealiseerde hoop (4)
6. de wijngaardier kondigt aan dat hij zijn onvruchtbare wijngaard gaat vernietigen (5-6)
7. identiteit van de geliefde, identificatie en karakterisering van de wijngaard worden onthuld (7)

Het vergelijken van hun respectievelijke inhouden of thema’s resulteert in het opmerken van enkele onderlinge verbanden. Het in kaart brengen ervan maakt dat er sprake is van een onderliggend patroon.

2. De opbouw van Jesaja 5:1-7

De zeven paragrafen samen blijken na zorgvuldig vergelijken en afwegen te getuigen van een concentrische structuur. Deze ziet er als A B C X C’ B’ A’ uit (voor de volledige tekst zie Appendix B)

De structuur van de 100 woorden tellende tekst spreekt voor zich. Zij toont een omgekeerd parallellisme met op het eerste gezicht twee gelijke delen. Hun respectievelijke aantal woorden is echter zeer  ongelijk. Het tweede deel (C’ B’ A’) telt 62 woorden en zo dubbel zoveel als het eerste deel (A B C) dat er slechts 28 heeft. Na de aanhef komen de lezers redelijk snel bij de tien woorden die de climax van het lied vormen. Daarna bevinden zij zich al lezend dubbel zolang binnen het inhoudelijk negatief gedeelte. Dit bevestigt de al eerder gemaakte observatie dat dáárin het zwaartepunt van de tekst ligt..

Balans na de tweede leesronde

Het cursorische of lineaire lezen doet de lezers gestaag toewerken naar het kolosaal negatieve hoogtepunt: de wijngaard wordt verwoest. Het door het volk gepleegde onrecht en ongerechtigheid heeft JHWH’s hoop op hun mooie toekomst volledig stuk geslagen.

De vraag komt dan op wat de meerwaarde kan zijn om – naast het rechttoe rechtaan lezen van de tekst – hem nog eens te lezen – en (indien aanwezig) een onderliggende tekstopbouw naar de oppervlakte te brengen. Het helpt om het karakter van 5:1-7 nauwkeuriger te omschrijven. In eerste instantie lijkt het niet terecht om het eenzijdig als een liefdeslied te kenmerken.

De climax situeert zich in het centrum van de tekst. JHWH sommeert zijn volk juridisch en formeel voor het gerecht te verschijnen. Dit betekent dat hun (verbonds)relatie danig vertroebeld is. De volledige credit voor hun aanvankelijke mooie en liefdevolle relatie komt zeker op conto van de wijngaardier (alias JHWH). Hij heeft er alles aangedaan het stuk grond om te bouwen tot een vruchtbare wijngaard met het vooruitzicht op een succesvolle wijnoogst.

De vreselijke misoogst moet echter worden toegeschreven aan de wijngaard (alias JHWH’s volk). Hun onrecht en ongerechtigheid hebben dit fiasco veroorzaakt.

Ter afronding

Lezers die de voorafgaande hoofdstukken (Jesaja 1-4) hebben gelezen herkennen in Jesaja 5:1-7 enkele elementen, die bij hen als bekend voorkomen. Men kan ze gewoonweg als déjà-lus kenmerken. In deze leesronde worden zij bij de uitleg van het lied van de wijngaard voor een verheldering en verdieping zorgen. Intertekstuele verbanden helpen de plaats, de zin en de belangrijkheid van 5:1-7 te bepalen. Zij koppelen terug naar concrete voorbeelden in vorige en latere hoofstukken.  Betreffende voorbeelden maken de betekenis van het puntige of bijzonder krachtige slot met zijn woordpaar recht en gerechtigheid (5:7) inzichtelijk. Het vervolg in het hoofdstuk (5:8-31) bevestigt en bekrachtigt de draagwijdte ervan. Zo maakt de inhoud van de vijf eerste hoofdstukken helder waarom Jesaja in hoofdstuk 6 van JHWH de God van Juda en Jeruzalem zo’n cruciale profetische rol krijgt toebedeeld in het eerste deel van Jesajaboekrol (1-39).

Gezien de beperking qua volume van deze bijdrage wordt hier nog opgemerkt dat een aantal sleutelgegevens binnen Jesaja 5:1-17 ook belangrijke rollen in het eerste deel van Jesajaboekrol spelen (1-39). Zij komen daarin dan ook veelvuldig voor (hun aantal telkens tussen haakjes). Te denken valt aan wijngaard (14x), recht spreken (10x), JHWH tsebā’ōt (56x) en het woordpaar recht en gerechtigheid (10x). Ook het woordpaar onrecht (5x) en ongerechtigheid (10x) dat als tegenhanger fungeert eist veel aandacht op. Beide woordparen zijn onlosmakelijk verbonden met JHWH’s thōrā (7x in Jesaja’s eerste deel) en zijn  dāvār (10x). Het eerste woordpaar dient erin om beide grootheden handen en voeten te geven in het dagelijks leven ten aanzien van naaste medemens en de Schepper. Onder zijn volk hoort het tweede woordpaar helemaal geen kans te krijgen! In het eerste geval zal de wijngaard (alias Gods volk) groeien en bloeien en een fantastische oogst opleveren. In het tweede geval zal er van de wijngaard geen sprake meer zijn. 

 “Het is Gods droom om Israël te zien als een aantrekkelijke wijngaard” (Jes. 5:1vv) en tot zichzelf te zeggen: “Ik koester mijn woede niet” A. J. Heschel, De profeten, Vught 2014, 380

Op die dag zal men de prachtige wijngaard bezingen.
Ik, JHWH, houd de wacht over mijn wijngaard,
steeds opnieuw bevloei ik hem.
Dag en nacht zal ik de wacht houden,
zodat niemand hem kan schaden;
ik koester mijn woede niet.

Jesaja 27:2-4 NBV Studiebijbel

Appendix A

Jesaja 5:1-7 (BHS)

Appendix B

Structurele organisatie van Jesaja 5:1-7

Rudy Van Moere, Joods-Christelijke Dialoog (2026)