Lucas 19: 22-27

De onverdiende straf in de parabel van de ponden: een antieke en een moderne oplossing

Voor het Parabelproject schreef Martijn Stoutjesdijk deze parabel en maakt deel uit van blogs over vroegchristelijke en vroegrabbijnse parabels.

Wie vertrouwd is met de parabel van de ponden in Lucas 19:22-27 (en zijn tegenhanger met de talenten in Mattheus 25:14-30), hoort of leest die parabel waarschijnlijk vooral als een aansporing om optimaal gebruik te maken van de gaven die God hem of haar gegeven heeft. Dit is ook de traditionele kerkelijke uitleg van de parabel, een parabel die door sommige dan ook als proto-kapitalistisch gekenschetst wordt (zie bijvoorbeeld Bertolt Brecht, Dreigroschenroman, 1934). Hoewel alleen die benaming de wenkbrauwen al zouden kunnen laten fronsen, zal diegene die zich het buitengewoon gewelddadige karakter van de parabel in Mattheüs en Lucas goed tot zich laat doordringen, zeker met enige vragen blijven zitten. Zo wordt de derde slaaf – de slaaf die zo bang was voor zijn meester dat hij besloot niets te riskeren met diens geld – volgens het evangelie van Mattheus in de uiterste duisternis gegooid. Is dat werkelijk een gerechtvaardigde straf voor een daad die door rabbijnse bronnen (zie b. B. Mez. 42a) als verstandig en spaarzaam wordt gezien? En wat te denken van de manier waarop de heer geportretteerd wordt – als hard, ongenadig en winstbelust? Dit personage wordt in de klassieke uitlegtraditie geïdentificeerd met God de Vader, dan wel Christus.  Levert dat echter geen aanzienlijke theologische problemen op? In deze blog presenteer ik twee alternatieve zienswijzen op deze intrigerende parabel, een antieke én een moderne.

Al in de oudheid worstelde men met de vraag waarom die derde slaaf nu zo ongenadig gestraft wordt. Het fascinerende is dat de antieke kerkhistoricus Eusebius van Caeserea (3e-4e eeuw) melding maakt van een alternatieve versie van de parabel die terug zou gaan op een ‘evangelie geschreven in Hebreeuws schrift’ – waarvan aangenomen wordt dat Eusebius doelt op het Evangelie van de Nazarenen. Volgens dit evangelie was de rolverdeling van de drie slaven als volgt: de slaaf met de twee talenten vermenigvuldigde zijn meesters bezit en werd geprezen (zoals in het Nieuwe Testament), terwijl de slaaf die het geld verborg slechts werd berispt. Het grote verschil met het Nieuwe Testament is echter dat de slaaf die de vijf talenten had gekregen deze talenten niet goed gebruikt had, maar verbrastte aan prostituees en fluitspelers. Volgens het Evangelie van de Nazarenen werd déze slaaf daarom in de duisternis geworpen, en niet de slaaf die het geld verborg. Hiermee lijkt de gelijkenis beter begrijpbaar te zijn geworden: wie zijn geld of talenten voor slechte doeleinden gebruikt wordt gestraft; wie het niet gebruikt wordt vermaand; en wie het vermeerdert wordt geprezen. Voor wie dit nog niet ver genoeg gaat, is er echter ook nog een moderne interpretatie die de parabel helemaal op z’n kop zet.

Volgens de Australische theologe Elisabeth Dowling (2007; zie ook Herzog II, 1993) heeft de manier waarop de evangelisten de parabel van de talenten hebben ingebed in hun tekst ervoor gezorgd dat de oorspronkelijke betekenis van de parabel volkomen verloren is gegaan. De derde slaaf is namelijk niet de slechterik binnen het verhaal, maar juist de held. Volgens Dowling weet de derde slaaf prima dat zijn meester een repressief en gewelddadig figuur is. Desondanks wil hij niet meewerken aan diens praktijken (zoveel winst maken moet wel wijzen op activiteiten op of over de grens van het toelaatbare) en is daarvoor bereid lichamelijk geweld te doorstaan. Daarmee heeft hij natuurlijk iets weg van Christus, én past de boodschap van de parabel volgens Dowling beter bij de boodschap van Jezus zoals dat elders in Lucas naar voren komt, waarin rijkdom en rijke mensen worden bekritiseerd (zie bijvoorbeeld Lucas 18:18-30). Én daarmee is de de parabel opeens niet proto-kapitalistisch meer, maar vormt eerder een kritiek op dat kapitalisme.

Martijn Stoutjesdijk, Parabelproject (2016)