Joods-Christelijke Dialoog

In Memoriam Cees den Heyer

Den Heyer boek

Cees den Heyer overleden
Door Dick Pruiksma: Op 31 maart jl. overleed dr. C.J. (Cees) den Heyer. Als hoogleraar Nieuwe Testament en Bijbelse Theologie is Cees den Heyer van groot belang geweest voor de joods-christelijke dialoog. De reflectie op de theologische grondslagen van de dialoog mag zijn levenswerk worden genoemd. De herinneringen gaan meer dan een halve eeuw terug …..

Deel van de ontgroeningstijd in Kampen was in 1969 het ‘kastbezoek’. Als aankomende eerstejaars ging je bij ouderejaars studenten op hun studentenkamer (hun kast) op bezoek. Maar Cees woonde al niet meer op een studentenkamer. Met zijn vrouw Adry had hij zijn intrek genomen in een flatje aan de Erfgenamenstraat in IJsselmuiden. Daar maakte ik kennis met een uiterst beminnelijk mens. Cees was student-assistent bij professor Herman Ridderbos en was toen al voorbestemd om aan de academie te blijven werken. Met Cees werkten we aan de opzet van de eerste studiereis naar Israel voor theologische studenten ooit vanuit Nederland (1976). In de jaren tachtig en negentig waren er de talrijke ontmoetingen omdat we beiden lid waren van het Deputaatschap Kerk en Israël van de Gereformeerde Kerken in Nederland. We waren een beetje opstandig omdat we vonden dat de kerk niet klakkeloos de politiek van de staat Israël hoefde te steunen. En tijdens de jaarlijkse conferenties van het Deputaatschap waren de ontmoetingen in de late avonduren momenten van vrolijkheid. Aan de opzet van deze website gaf hij zijn volledige instemming. Al is het van daadwerkelijke medewerking niet meer gekomen. Wanneer het boek af is, Dick..!

Dat boek was natuurlijk zijn grote afsluitende werk “Jezus, een mensenleven; een geschiedenis van een mens onder de mensen”. En wanneer de titel de kortst mogelijke samenvatting van een tekst is, dan zegt deze titel precies wat Cees in dit boek wilde opschrijven. Allereerst de geschiedenis. Sinds zijn fascinatie voor de theologie van Albert Schweitzer met het lezen van de “Geschichte der Leben-Jesu-Forschung” begon, bleef de historische setting van de evangeliën een vormend thema in Cees’ werk. Hij maakte ons deelgenoot van die interesse door de vertaling van capita selecta uit Schweitzers theologie waarbij hij een inleiding schreef. Voortaan stond het thema ‘apocalyptiek’ op de agenda.

Wat Cees ontdekte in zijn zoektocht naar de joodse man uit Nazareth, beschreef hij aanvankelijk breeduit in de drie delen van “De Messiaanse weg”. De ondertitels van die drie delen zijn programmatisch gebleken. Vanuit het onderzoek naar de messiaanse verwachtingen in de periode van Tenach en de zogenoemde intertestamentaire tijd werd als tweede stap een beeld geschetst van Jezus van Nazareth. En de Nieuw-Testamenticus Den Heyer verdiepte zich afsluitend in de christologie van het Nieuwe Testament. Hij stelde zich de vraag: Wat is er gebeurd? Hoe heeft zich – kort gezegd - de omslag van Jezus naar Christus voltrokken?

Maar daarbij bleef het natuurlijk niet. Zoals Schweitzer een overzicht schreef van de ontwikkelingen in Jezusbeelden sinds de eerste eeuw, zo moest ook Cees onderzoeken hoe hij zich verhield tot de ontwikkeling van kerk en dogma sindsdien. Dat heeft tot verdrietige en soms ook onverkwikkelijke toestanden geleid. Waarbij Cees overigens niet merkbaar zijn beminnelijkheid verloor. Wel verliet hij uiteindelijk de Protestantse Kerk. Zijn bijdragen aan ons werk zijn er niet minder uitmuntend om te noemen. En zo is de titel van zijn laatste, afsluitende werk de kortst mogelijke samenvatting van de theologische Werdegang van Den Heyer. Door de man uit Nazareth zo goed mogelijk te verstaan in de joodse wereld waar hij deel van uitmaakte, leerde Cees Jezus kennen als een mens onder de mensen. Den Heyer besluit zijn boek met paar persoonlijke opmerkingen. Voor wie hem kenden spreken die voor zichzelf.

Graag wil ik het belang van het werk van Cees den Heyer onderstrepen met een ervaring die aansluit bij wat Cees vertelt op bladzijde 583 van “Jezus, een mensenleven”. Een jongere theoloog, gespecialiseerd in cross-cultural theology, verbaasde zich ooit over de historische belangstelling voor het leven van Jezus en de dialoog met het levende Jodendom die dat bijna onontkoombaar met zich meebrengt. Toegegeven, een betrokkenheid die al langere tijd steeds minder merkbaar is in wat we van de kansel horen. Ze zei dat het voor haar helemaal niets uitmaakte of Jezus een Jood was. Hij had net zo goed een Inuit geweest kunnen zijn. Van betekenis is slechts de betekenis van het verhaal. Het geloof heeft in deze theologie de geschiedenis opgeslokt. Cees den Heyer wijst op genoemde bladzijde op de uiterste consequentie van die insteek. Uiteindelijk maakt het voor het christendom dan niet meer uit of Jezus echt bestaan heeft. En dan is de cirkel rond. We zijn dan weer terug bij degenen die het geloof - in de vorm van het dogma - laten heersen over het onderzoek van de Schriften. De historische Joodse man is niet van belang. De uitersten raken elkaar opnieuw. Tussen die beide uitersten wilde Cees den Heyer een delicaat evenwicht bewaren.

"Jezus, een mensenleven; een geschiedenis van een mens onder de mensen" werd uitgegeven door Uitgeverij Van Warven in Kampen. ISBN 978 94 92421 39 5